Mehefin 2026
Ymunodd ein Rheolwr Datblygu Clybiau, Temi Omojola, ag Ynni Lleol y llynedd, gan ddod â phrofiad o fodelu masnachol ac ymgysylltu â pholisi ynni adnewyddadwy, ar ôl cwblhau MSc mewn Peirianneg Systemau Ynni Adnewyddadwy. Yma, mae hi'n rhannu ei myfyrdodau ar ôl mynd am y tro cyntaf i gynhadledd Community Energy England yr haf hwn, a noddwyd gan NGED, ym Mirmingham.
Ar ddechrau'r bore, soniodd Prif Weithredwr Community Energy England, Matthew Vickers, am ddarn o graffiti yr oedd wedi'i weld ar wal gyferbyn â'r lleoliad:
"Allwch chi ddim ychwanegu dyddiau at eich bywyd, ond gallwch ychwanegu bywyd at eich dyddiau."
Arhosodd y geiriau hynny gyda mi, yn rhannol am eu bod yn teimlo fel ffordd addas o feddwl am ynni cymunedol hefyd. Sut mae ychwanegu bywyd at ddyddiau ynni cymunedol? Sut mae sicrhau nad yw'n rhywbeth sy'n gweithio am dymor yn unig, neu dim ond pan fydd cyllid ar gael, neu dim ond pan fo'r un bobl yn gallu parhau i ysgwyddo'r gwaith?
Roedd rhan helaeth o'r diwrnod yn ymwneud â sut y gall ynni cymunedol ddod yn rhan fwy prif ffrwd o'r system. Roedd optimistiaeth bendant yn yr ystafell, ond roeddwn i hefyd yn gwerthfawrogi gonestrwydd y trafodaethau. Bu pobl yn sôn am raddfa, cyllid, ymwybyddiaeth y cyhoedd, cysylltiadau â'r grid, blinder gwirfoddolwyr, cydnerthedd masnachol, a'r hyn sydd ei angen mewn gwirionedd i symud o brosiectau unigol da at rywbeth mwy cydgysylltiedig a pharhaol.
Sicrhau bod gan gymunedau ran yn y system ynni
Un pwynt a arhosodd yn gryf gyda mi oedd sylw gan Barbara Hammond, Prif Weithredwr y Low Carbon Hub, a siaradodd am garbon yn mynd yn llai defnyddiol fel "arian cyfred" wrth i ni ddatgarboneiddio. Mae'n ffordd ddefnyddiol iawn o osod y peth, gan ei bod yn eich gwthio i ofyn beth yn union y mae ynni cymunedol yn ceisio'i adeiladu. Yr ateb yr oedd hi'n ei awgrymu, ac a adleisiwyd gan eraill, yw rhywbeth tebycach i ymddiriedaeth, perchnogaeth leol a rhoi rhan wirioneddol i gymunedau mewn system ynni sy'n aml yn gallu teimlo'n bell oddi wrthynt.
Cododd y cwestiwn hwnnw am bellter eto yn sesiwn ein cyflenwr partner, 100Green Communities, a siaradodd yn uniongyrchol am rôl Clybiau Ynni Lleol. Ers degawdau, mae ynni yn y Deyrnas Unedig yn aml wedi bod yn rhywbeth sy'n digwydd i gymunedau, yn hytrach na rhywbeth y maent yn helpu i'w lunio. Cynhyrchir pŵer yn rhywle arall, gwneir penderfyniadau yn rhywle arall, a gall y gwerth gael ei dynnu i rywle arall.
Mae Clybiau Ynni Lleol yn cynnig ffordd ymarferol o newid y berthynas honno. Pan fo gan gymuned, neu pan fydd yn datblygu, gynhyrchu ynni adnewyddadwy lleol, gellir cysylltu cartrefi a busnesau'r ardal â'r generadur hwnnw drwy Glwb Ynni Lleol. Pan fydd y galw lleol yn cyfateb i'r cynhyrchu lleol, gall aelodau gael mynediad at dariff cyfateb a gytunwyd yn lleol, tra gall y generadur gael gwell pris nag o dan drefniant allforio safonol. Pan nad yw'r generadur yn cynhyrchu digon, mae'r aelodau'n parhau i gael cyflenwad drwy'r grid ehangach. Pan fo gormodedd o ynni'n cael ei gynhyrchu, gellir ei allforio o hyd.
Yr hyn sy'n ddiddorol i mi am fodel Ynni Lleol yw ei fod yn dechnegol ac yn ddynol iawn ar yr un pryd. Mae'n dibynnu ar ddata, setliadau, tariffau, modelu a chydlynu, ond mae'r nod yn syml: helpu pobl i weld y cysylltiad rhwng cynhyrchu lleol a budd lleol. Mae'n rhoi rheswm i bobl ofalu pryd a sut maent yn defnyddio ynni, am nad yw'r budd bellach yn haniaethol. Mae wedi'i gysylltu â lle, generadur a chymuned y maent yn eu hadnabod.
Dim un model yn unig ar gyfer ynni cymunedol
Roedd y sesiwn ar gydberchnogaeth yn rhan ymarferol ddefnyddiol arall o'r diwrnod. Aeth y siaradwyr drwy'r gwahaniaeth rhwng perchnogaeth ranedig, mentrau ar y cyd a threfniadau rhannu refeniw, yr hyn y mae pob model yn ei roi i gymuned o ran rheolaeth a budd, a'r cyfaddawdau sy'n gysylltiedig â phob un. Roedd yn atgof da nad oes un llwybr yn unig, ac mae hynny'n rhan o'r hyn sy'n gwneud y gwaith yn gyffrous ac yn gymhleth ar yr un pryd.
I mi, dyna oedd un o wersi mwyaf y gynhadledd. Nid un model nac un math o brosiect yn unig yw ynni cymunedol. Gall gynnwys Clybiau Ynni Lleol, cydberchnogaeth, paneli solar ar doeau, ynni dŵr, ynni gwynt, batris, cyngor ar ynni, rhwydweithiau gwres, cynllunio lleol a llawer iawn o feithrin perthnasoedd. Nid creu rhagor o brosiectau yn unig yw'r her, ond gwneud y llwybrau atynt yn gliriach, yn haws eu deall ac yn fwy cynaliadwy i'r cymunedau sy'n ceisio cymryd rhan.
Gadewais yn teimlo'n galonogol, ond hefyd â llawer o gwestiynau.
Sicrhau budd i bobl leol
Bydd angen mwy na brwdfrydedd i brif ffrydio ynni cymunedol. Bydd angen offer ymarferol, partneriaethau da, rheoleiddio teg, data gwell, modelau cynaliadwy a lle i'r bobl sy'n gwneud y gwaith barhau.
Bydd angen i ni hefyd barhau i ddangos, mewn termau syml, pam mae ynni lleol yn bwysig. Nid yn unig am y gall helpu gyda biliau neu allyriadau carbon, er bod y ddau'n bwysig, ond am y gall helpu pobl i deimlo'n llai pell oddi wrth y trawsnewid ynni ac yn fwy abl i lunio'r hyn sy'n digwydd yn eu hardaloedd eu hunain.
Yn ein Clybiau Ynni Lleol, mae cynhyrchwyr ynni adnewyddadwy ar raddfa fach yn dod ynghyd â phobl a busnesau lleol. Drwy 'gyfateb' amseriad y cynhyrchu a'r defnydd am bris y cytunwyd arno gan bawb, gall pawb elwa. Nid ydym yn helpu i sefydlu na gosod prosiectau cynhyrchu ynni adnewyddadwy - gall unrhyw un sydd â diddordeb mewn gwneud hynny ddod o hyd i wybodaeth ac adnoddau gan Ynni Cymunedol Cymru, Community Energy England, neu Community Energy Scotland.